Demir(Fe) Eksikliği ve Tedavisi

[Asimelek]

DEMİR EKSİKLİĞİNE BAĞLI KANSIZLIK

Ülkemizde üreme çağındaki kadınların önemli bir kısmında demir eksikliğine bağlı kansızlık vardır. Bu kansızlık türü tanısı, önlenmesi ve tedavisi en kolay olan ve çoğu durumda aşırı adet kanamasına bağlı olarak meydana gelen bir durumdur.
Kansızlık Nedir?
Kan, içerdiği hücreler ve maddelerle kalpten tüm organlara pompalanan ve organların oksijen ve besin maddesi ihtiyaçlarını karşılayan bir sıvıdır. Düzenli olarak aldığımız sıvı ve besin maddeleri kana geçerek organlara dağıtılır. Soluduğumuz havada bulunan oksijen akciğerlerden kana geçerek kalbe buradan da organlara ulaştırılır.
Kanda oksijen taşıyan hücrelere alyuvarlar adı verilir ve bu hücreler en iyi şekilde işleyebilmeleri için düzenli olarak üretilmelidirler. Yaşlanan hücreler dalak tarafından devre dışı bırakılır ve kemik iliğinde yeni hücreler üretilerek kana verilir.
Alyuvarların oksijen taşıyabilmeleri için hücrelerin içinde hemoglobin adı verilen proteine bağlı demir adı verilen bir madde bulunur. Esasen doğada bir metal olarak bulunan bu madde vücutta üretilemediğinden besinlerle alınması zorunlu bir maddedir.
Besinlerle alınan demir sindirim sisteminden kana geçtiğinde bazı taşıyıcılar tarafından alınır ve alyuvarların yapım yeri olan kemik iliğine götürülür. İhtiyaç fazlası ise çeşitli organlarda depolanır. Günlük ihtiyaç besinlerle karşılanamadığında bu depolardan faydalanılır.
Demir depoları sonsuz bir kaynak değildir. Günlük alım yetersiz olduğunda veya ihtiyaç fazla olduğunda depolar tükenir ve alyuvarların üretimi aksamaya başlar.
Üretim aksaması ilk başlarda vücudun alığı çeşitli önlemlerle giderilmeye çalışılır. Önlemler yetersiz kaldığında "kansızlık" yani demir eksikliğine bağlı olarak alyuvarların yetersiz üretilmesinden kaynaklanan durum vücutta çeşitli belirtiler vermeye başlar.
Demir Eksikliğine Bağlı Kansızlık Ne Gibi Belirtiler Verir?
Cildin sağlıklı rengini veren cilt altında bulunan kılcal damarlardır. Kansızlık durumunda cilt rengi kansızlığın şiddetiyle orantılı olarak soluklaşır.
Kan hacmi azaldığında kalp organlara yeterli kanı ulaştırabilmek için daha fazla devir yapmak zorundadır. Bu nedenle kansızlık durumunda nabız daha hızlı atar, kalbin bu aşırı çalışması arada sırada düzensiz atmasına yani çarpıntıların ortaya çıkmasına neden olabilir. Kalp bu aşırı aktivite esnasında "yorulmaktadır". Bu aşırı aktivite ileri durumlarda kalbin büyümesine ve çok ileri durumlarda yetersiz kalmasına neden olabilir.
Kalbin yaptığı daha fazla devir, akciğerlerin de gerektiğinden daha fazla çalışmasına neden olur. Bu nedenle kansızlık durumunda nefes darlığı gibi belirtiler ortaya çıkabilir.
Her ne kadar kalp ve akciğerler dokunun ihtiyacını karşılamak için normalden fazla yorulsalar da vücudun oksijen ihtiyacı çok iyi bir şekilde karşılanamamaktadır. Bunun sonucu olarak kansızlığı olan kişilerde halsizlik, güçsüzlük gibi belirtilere sık rastlanır.
Vücut ısısının kontrolünde kanın işlevleri son derece önemlidir. Kanı az olan kişiler bu nedenle daha çok üşürler.
Yukarıdaki belirtilerin dışında demir eksikliği olan kişilerde görülebilen diğer belirtiler arasında en önemlileri ağız kenarında oluşan çatlaklar, tırnakların kolay kırılması sayılabilir. İleri derecede demir eksikliğinde toprak, buz, kireç, nişasta gibi maddeler yenebilmektedir.
Tanı Nasıl Konur?
Demir eksikliğine bağlı kansızlığın tanısı oldukça kolaydır. Yapılan bir kan sayımında hemoglobin ve hematokrit adı verilen değerlerin normalin altına inmiş olması ve alyuvarların ortalama büyüklüklerinin azalmış olduğunun gözlenmesi demir eksikliği anemisi tanısının konması için yeterlidir. Bazı durumlarda ve özellikle de kansız olması için bir nedeni olmayan kişilerde kansızlığın nedenini ve kaynağını araştırmak için daha ileri incelemelere başvurulması gerekebilir.
Tedavi
Kansızlık kalbin gereksiz yere çalışmasına ve dokuların oksijen ihtiyacının tam olarak karşılanamamasına neden olan bir durum olduğundan mutlaka tedavi edilmesi gereken bir durumdur.
Demir eksikliğine bağlı kansızlığın tedavisinde en temel amaç "akan musluğu durdurmaktır". Özellikle üreme çağındaki kadınlarda çeşitli nedenlere bağlı olarak ortaya çıkan aşırı adet kanamaları tedavi edildiğinde kansızlık da kısa zamanda düzelecektir. Adet kanamalarının azaltılmasına ek olarak boşalmış demir depolarının doldurulması amacıyla çoğu durumda ağızdan alınan tablet veya şuruplarda, bazı durumlarda enjeksiyon yoluyla yapılan demir takviyesi kansızlığın düzeltilmesini daha da hızlandırır.
Önleme
Ülkemizde üreme çağındaki kadınlarımızın önemli bir sağlık sorunu olan kansızlığın önlenmesinde gebelik döneminde artan demir ihtiyacını karşılamak için doktor tarafından önerilen demir ilaçlarının düzenli olarak kullanılması son derece önemlidir. İhtiyaç karşılanmadığında demir depoları hızla boşaldığından gebelikte kansızlığa bağlı sorun yaşanması olasılığının artması yanında doğum sonrasında kansızlık belirtileri ortaya çıkacak ve her yeni gebelikte durum kötüleşecektir.
Demir içeriği yüksek olan maddelerin düzenli olarak alınması (koyu yapraklı sebzeler) etkili olan diğer bir yoldur.
Çay, demir emilimnini engelleyen maddeler içerir. Bu nedenle yemek sonrası çay içme ve genel olarak çok çay içme alışkanlığının terk edilmesi önemlidir.

Kan üretmek için dışarıdan alınması gereken besinlerin eksikliğinden kaynaklanan kansızlık hastalığının, demir ve B12 vitamini bakımından yeterince beslenilmesinin önemini ortaya koyduğundan"Demir eksikliğini gidermek için başta kırmızı et olmak üzere beyaz et, yumurta, soya, fasulye ve balığa sofralarımızda yeterince yer vermeliyiz.

[Asimelek]

Demir Eksikliği Kadınlarda Daha Sık Görülüyor
Sağlıklı yaşayabilmek için vücudumuzun bazı minerallere de ihtiyacı olduğunu hepimiz biliyoruz.Gerekli mineralleri gıda yoluyla sağlamak elbette mümkün. Ama bazen besinler yeterli olmuyor, ayrıca takviye yapmak gerekiyor. Vücut için gerekli minerallerden demirin eksikliği, özellikle kadınları ve çocukları etkiliyor.

Demirin işlevleri nelerdir?
Demir, vücutta proteinle birleşip hemoglobin adıyla bilinen bir madde yaratır. Alyuvarlara kırmızı rengi veren ve kanın oksijen taşımasını sağlayan, hemoglobindir. Akciğerlerden vücuda giren oksijen, hemoglobine bağlanarak damarlardan dokulara ulaşır. Kaslarda bulunan ve de hemoglobinin yapısına benzer bir yapıya sahip olan miyoglobin adlı madde de oksijenin kaslarda kullanılmasını sağlar. Oksijenin bu seyri, sağlıklı yaşamanın temel kuralları arasındadır.

Kime Ne Kadar Demir Gerekli?
Kişilerin demir ihtiyacını bir tek rakamla belirtmek imkansızdır. Bir ailenin bireyleri arasında bile demir ihtiyacı farklılıklar gösterir. Örneğin yetişkin bir erkek için, ter, idrar ve de ölü deri hücreleri yüzünden kaybettiği demire karşılık günde 1 miligram demir alması yeterli olabilir. Ama menopoz döneminden önce, bir kadının yetişkin erkekten iki misli fazla demire ihtiyacı olur. Çünkü kadın her adet döneminde 15-30 miligram demir kaybına uğrar. Menopoz dönemine girdikten sonra ise kadının demir ihtiyacı erkeğinkine eşit olur.

Hamile bir kadının günde 2 miligram demir alması gerekir. Adet görmediği için kan kaybı ve buna bağlı olarak demir kaybı olmamasına karşın, karnındaki bebeğin de demir ihtiyacını karşılamak zorundadır.

Demir ihtiyacı nasıl giderilmeli?
Öncelikle doğal yollardan demir eksikliğini gidermeyi denemekte yarar var. Karaciğer, yürek, böbrek gibi sakatat ürünleri, yağsız etler ve yumurta sarısı, demir bakımından zengin olan besinlerdir. Hayvansal besinlerin dışında kuru fasulye, kuru yemişler, fındık , fıstık türleri, yeşil yapraklı sebzeler ve tahıl ürünleri demir yararlı olur. Besin maddeleri arasında demir bakımından en fakir olan süttür. Bu nedenle çocuklara sütün yanı sıra demir bakımından zengin olan yiyecekler verilmelidir.

Demir eksikliğinin zararları nelerdir?
Öncelikle gün içinde sürekli hareket halinde olan kadınlara ve çocuklara bir çift sözümüz olacak: Aşırı enerji kaybı vücuttaki demir depolarını boşaltır. Daha önce de belirttiğimiz gibi, demir, kanın vücuttaki tüm dokulara oksijen taşıyabilmesini sağlar. Yeterli miktarda demir almadığımız zaman kırmızı kan hücrelerinin hemoglobin ve bunun sonucu olarak dokulara gerekli oksijen taşıması azalır. Buna tıp dilinde demir eksikliği anemisi adı verilir. Yorgunluk, ciltte ve dudaklarda solgunlaşma, soluk almada zorlanma demir eksikliğinin belli başlı göstergeleridir. Ayrıca demir eksikliği vücudun bağışıklık sistemini de zayıflatır.

Ne yapmalı, ne yapmamalı?
C vitamini bol olan besinler alınmalı. Asitli besinler, demir almayı hızlandırır. Her gün bir bardak portakal suyu içmek ya da sabahları yarım greyfurt yemek son derece yararlıdır.

Demir ile kalsiyum birbiriyle asla karıştırılmamalı. Yani bol miktarda kalsiyum içeren süt ürünleri gibi bir besinle birlikte demir içeren bir besini tüketmek yanlış olur. Bu iki madde aslında birbiriyle tam bir rekabet halindedir. Rakip güçleri aynı anda kullanmak ikisinin de etkisini azaltır. Kalsiyumlu yiyeceklerle demir içeren yiyecekleri uzun aralarla yemelisiniz. Aradan hiç değilse üç saat geçmeli. Çay ve kahve gibi içeceklerin kandaki demir miktarını azalttığını da hatırlatalım.